Skuteczne metody selektywnego zbierania odpadów komunalnych – doświadczenia polskie i zagraniczne oraz źródła finansowania
14 listopada 2016 r. w Sali im. Lecha Bądkowskiego w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Pomorskiego odbyło się zorganizowane przez Urząd Marszałkowski i Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej seminarium pt. Skuteczne metody selektywnego zbierania odpadów komunalnych – doświadczenia polskie i zagraniczne oraz źródła finansowania. Wydarzenie zostało zorganizowane w ramach współpracy tych dwóch instytucji dotyczącej wdrażania Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Pomorskiego na lata 2014 – 2020. Gości przywitała Prezes Zarządu WFOŚiGW Danuta Grodzicka-Kozak oraz Dyrektor Departamentu Programów Regionalnych UM WP Jan Szymański. Podczas spotkania moderowanego przez Helenę Okuniewską z WFOŚiGW wystąpiło ośmiu prelegentów, zaangażowanych zawodowo w zagadnienia związane z gospodarką komunalną.
Pierwszą prelekcję dotyczącą celów i wyzwań w zakresie selektywnego zbierania odpadów w województwie pomorskim, wygłosił Z-ca Dyrektora Departamentu Środowiska i Rolnictwa UM WP Tadeusz Styn. Jak wynika z danych przedstawionych za lata 2013-2015, odnotowano systematyczny wzrost ilości odebranych od właścicieli nieruchomości i zebranych w Punktach Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK) odpadów. Tylko w 2015 roku do recyklingu i przygotowania do ponownego użycia przekazano blisko 80 tysięcy ton frakcji materiałowych z odpadów zebranych selektywnie. Z podsumowania za miniony rok wynika, że 122 gminy z województwa pomorskiego osiągnęły wymagany 16% poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia frakcji odpadów komunalnych takich jak: papier, metal, tworzywa sztuczne i szkoło. Nie oznacza to jednak, że jednostki samorządu terytorialnego (jst) mogą zaprzestać prowadzenia działań służących rozwojowi systemów selektywnego zbierania odpadów komunalnych – z roku na rok wymagane poziomy odzysku rosną, by w roku 2020 osiągnąć poziom 50%, co oznacza w najbliższych latach spore nakłady pracy. Krajowy plan gospodarki odpadami 2022, w związku z projektowanymi zmianami przepisów UE narzuca cele takie jak:
- osiągnięcie do 2025 r. – 60% poziomu recyklingu odpadów komunalnych;
- osiągnięcie do 2030 r. – 65% poziomu recyklingu odpadów komunalnych;
- wprowadzenie we wszystkich gminach kraju systemów selektywnego odbierania odpadów zielonych i innych bioodpadów u źródła do końca 2021 r.,
- zaprzestanie składowania odpadów ulegających biodegradacji selektywnie zebranych
- wprowadzenie jednolitych standardów selektywnego zbierania odpadów komunalnych na terenie całego kraju do końcu 2021 r.
- stopniowe ograniczanie odsetka składowanych odpadów komunalnych do 10% do 2030 r.
- termiczne przekształcanie nie więcej niż 30% wytworzonych odpadów komunalnych.
Aby zwiększyć efektywność gospodarki odpadowej na terenie województwa pomorskiego zaplanowano szereg inwestycji, które zostały zapisane w projekcie planu, stanowiącego załącznik do projektu Planu Gospodarki Odpadami dla Województwa Pomorskiego 2022 (PGO WP 2002).
Anna Grapatyn- Korzeniowska, reprezentująca WFOŚiGW w Gdańsku, wygłosiła prezentację zatytułowaną Selektywne zbieranie odpadów komunalnych – źródłem dobrej jakości surowców. Aspekty praktyczne. Wymogi dla PSZOK. Na wstępie zwróciła uwagę na hierarchię postępowania z odpadami, która zaleca kolejno:
- zapobieganie powstawaniu odpadów
- przygotowanie do ponownego użycia i recyklingu
- inne procesy odzysku
- unieszkodliwianie – jako najmniej pożądany proces.
Kluczowym kierunkiem w Unii Europejskiej w dziedzinie gospodarki odpadami jest „stworzenie społeczeństwa recyklingu, którego celem jest unikanie wytwarzania odpadów oraz wykorzystywanie odpadów jako zasobów”. Pojawiło się zupełnie nowe podejście do cyklu życia produktów, opierające się na rezygnacji z modelu linearnego „weź-zużyj-wyrzuć” i przejściu na model cyrkularny – „zamknięty obieg”, w którym produkty, materiały i surowce pozostają w gospodarce tak długo, jak to jest możliwe. Nowy model gospodarczy został uwzględniony w Krajowym Programie Gospodarki Opadami 2020 (KGPO 2020), który narzuca m.in. następujące cele:
- ograniczenie marnotrawienia żywności, wprowadzenie selektywnego zbiegania
- wprowadzenie obowiązku zbiórki odpadów zielonych i innych bioodpadów we wszystkich gminach do końca 2021r.
- objęcie wszystkich właścicieli nieruchomości, na których zamieszkują mieszkańcy, systemem selektywnego zbierania odpadów komunalnych,
- do 2025r. recyklingowi powinno być poddane 60% odpadów komunalnych
- wprowadzenie jednolitych standardów selektywnego zbierania odpadów komunalnych na terenie całego kraju do końca 2021 r.
- ograniczenie masy odpadów komunalnych poddawanych termicznemu przekształcaniu do 30%.
Podczas wystąpienia Anna Grapatyn- Korzeniowska podkreśliła:
Selektywne zbierania nie jest celem samym w sobie, lecz prowadzi do osiągniecia wysokiej jakości recyklingu poprzez zbieranie frakcji odpadów o dużej czystości.
Przyczynia się też ono do stabilizacji procesów przetwarzania odpadów poprzez usunięcie niepożądanych frakcji.
W prezentacji nawiązano do kwestii organizacji PSZOKów na terenie pomorskich gmin, ze szczególnym zwróceniem uwagi na konieczność poszukiwania optymalnych rozwiązań, dostosowanych do lokalnej specyfiki. Sposobami na zwiększenie skuteczności systemów selektywnego zbierania odpadów jest gromadzenie ich u źródła oraz prowadzenie ciągłej edukacji ekologicznej.
Skuteczne metody selektywnego zbierania odpadów na bazie doświadczeń skandynawskich omówiła Anna Larsson reprezentująca firmę Green Business Norway. Silnym trendem na norweskim rynku odpadowym jest sortowanie centralne, polegające na odbieraniu od mieszkańców tzw. odpadów codziennych podzielonych na dwie frakcje: spożywczą i resztkową, zbieranych w osobnych workach w jednym pojemniku. Takie presortowane (porozdzielane przez mieszkańców, „u źródła”) odpady z jednego pojemnika trafiają na sortownie centralną, gdzie ulegają rozdzieleniu na:
- odpady spożywcze przeznaczone do produkcji biogazu
- odpady resztkowe, przeznaczone do spalenia, czyli produkcji energii elektrycznej i ciepła
- odzyskane do ponownego wykorzystania metale „żelazne” i „nieżelazne”
- odzyskaną do ponownego wykorzystania frakcję papieru
- odzyskane do ponownego wykorzystania tworzywa sztuczne
Dodatkowo tzw. odpady problemowe (np. zużyty sprzęt elektroniczny, stare opony, odpady wielkogabarytowe, odpady zielone) zbierane są w PSZOKach. Warto wspomnieć, że przy punktach selektywnej zbiórki tworzone są second-handy, w których w korzystnych cenach można kupić odnowione czy naprawione przedmioty.
Anna Larsson podkreśliła istotę sortowania odpadów spożywczych i resztkowych – obecnie aż 60% odpadów codziennych w Norwegii poddawanych jest spalaniu, czyli ponad połowa cennych surowców „idzie z dymem”. Tymczasem zbiórka odpadów może być przyjazna użytkownikowi, efektywna kosztowo, zoptymalizowana oraz wykazywać konkretny efekt ekologiczny.
Podczas seminarium przedstawiono charakterystykę gospodarki komunalnej dwóch pomorskich gmin. Pierwsza nt. Selektywnej zbiórki odpadów komunalnych na terenie Gminy Kartuzy wypowiedziała się Olga Goitowska, Kierownik Wydziału Gospodarki Odpadami i Ochrony Środowiska Urzędu Miejskiego Kartuzy. Odpady komunalne w gminie Kartuzy odbierane są bezpośrednio sprzed posesji (zmieszane; segregowane pięć frakcji: bio, szkło, papier, metale i tworzywa sztuczne; remontowe; wielkogabarytowe i zużyty sprzęt) oraz przez PSZOK. Gmina odbiór, transport i zagospodarowanie odpadów komunalnych zleciła wyłonionej w przetargu firmie, która odpowiada również za komunikację z mieszkańcami, za raportowanie ewentualnych problemów z odbiorem odpadów, prowadzenie PSZOKu i Punku „Ponowne Użycie”. Aby zachęcić mieszkańców do selektywnej zbiórki odpadów, wprowadzono korzystne opłaty dla gospodarstw domowych deklarujących segregację. Prelegentka podkreśliła rolę edukacji ekologicznej oraz konieczność dążenia do budowania gospodarki o obiegu zamkniętym.
Aneta Kamińska z Zakładu Utylizacji Odpadów Stałych sp. z o. o. w Tczewie przedstawiła dane wskazujące na fakt, że aż 23% mieszkańców obsługiwanych przez RIPOK Tczew (Regionalną Instalację Przetwarzania Odpadów Komunlanych) korzysta z PSZOK. Aż 29% z nich odwiedza punkt selektywnej zbiórki odpadów w soboty, co podkreśla konieczność pracy tego typu obiektów w godzinach dogodnych dla mieszkańców. Ponadto ilość dostarczanych odpadów co roku systematycznie wzrasta, co świadczyć może o zwiększaniu się świadomości ekologicznej mieszkańców.
Spotkanie w siedzibie UM WP skupione było również na efektywnej edukacji ekologicznej. Iwona Pabiś-Beszczyńska z WFOŚiGW w Gdańsku podczas prezentacji pt. Edukacja ekologiczna – praktyczne przykłady działań w zakresie zapobiegania powstawania odpadów oraz właściwego postępowania z odpadami podkreśliła:
Bez zmian w świadomości społeczeństwa, zrozumienia naszego wpływu na środowisko i wykształcenia postaw odpowiedzialności za jego stan, problemy związane z zanieczyszczeniem środowiska i utratą bioróżnorodności będą się powiększać, mimo podejmowanych wysiłków by je ograniczyć.
Zatem podejmowane działania edukacyjne muszą być nie tylko ciągłe, lecz również dopasowane do otaczających realiów i poparte możliwością zastosowania przekazywanej wiedzy w praktyce. Skuteczna edukacja ekologiczna związana z odpadami powinna być:
- skierowana do wszystkich grup wiekowych i zawodowych
- atrakcyjna
- dopasowana do warunków
- oparta na rzetelnych informacjach
- długotrwała .
Przykładem projektu edukacyjnego, skupionego na gospodarce odpadowej, był Program Porządne Pomorze, który wspierał gminy województwa pomorskiego we wprowadzaniu tzw. „ustawy śmieciowej”. Do jego realizacji nawiązała Agnieszka Orłowska z firmy re:miasto, koordynatorka Programu Porządne Pomorze dla Regionów Gospodarki Odpadami Eko Dolina i Północnego Regionu Gospodarki Odpadami. Jak zaznaczyła, skuteczna edukacja odpadowa wymaga:
- interakcji z mieszkańcem
- przykładów pozwalających zrozumieć istotę segregacji
- elementu przyciągającego
- przyjaznego otoczenia.
Skuteczne stoisko edukacyjne musi być animowane i interaktywne, by pobudzać odwiedzających do podejmowania aktywności, w przeciwnym wypadku ma skuteczność ulotki. Celem zachęcenia do uczestnictwa w edukacji warto nagradzać, bazować na prostych skojarzeniach i aktywnościach, by podejmowanie działań było atrakcyjne dla każdego.
Ostatnia część seminarium poświęcona była możliwościom finansowania działań związanych z rozwojem selektywnego zbierania odpadów komunalnych. Paulina Górska z WFOŚiGW w Gdańsku omówiła możliwości finansowania inwestycji ze środków krajowych (oferta WFOŚIGW w Gdańsku oraz oferta Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej), natomiast Maja Remizowicz z Departamentu Programów Regionalnych UM WP przedstawiła ofertę finansowania ze środków unijnych, w tym konkurs dla projektów dot. budowy i rozbudowy systemów selektywnego zbierania odpadów komunalnych ogłoszony przez UM WP w ramach działania 11.2 Gospodarka odpadami Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020.
Szczegółowe informacje dotyczące wszystkich zagadnień poruszanych podczas seminarium mogą Państwo odnaleźć w załączonych poniżej prezentacjach.
